Bir süredir yurt dışından getirilen tarihi eserlerin iade süreçlerinde diplomasi ve bilimsel analizler ortaklaşa ilerliyor. Özellikle 20. yüzyılın başlarından itibaren farklı ülkelerden Türkiye’ye doğru uzanan geri dönüş yolunda, yapay zekânın da bu mücadelede kritik bir katkı sağladığı görülüyor. Son olarak bronz Marcus Aurelius heykelinin iadesi, bu alanda kaydedilen ilerlemenin somut bir örneğini oluşturuyor. Heykelin yaklaşık
2. veya 3. yüzyıla ait olduğu düşünülüyor ve 1960’larda Antalya yakınlarındaki Bubon kenti üzerinden kaçırıldığı biliniyor. Uzun ve kapsamlı bir araştırmanın ardından geçtiğimiz yıl Türkiye’ye getirilen eser, başsız kalması nedeniyle de benzersiz bir durum teşkil ediyor. Erken döneme ait bronzun nadir bulunması nedeniyle bu örnek, benzerlerinden ayrışan bir değer taşıyor.
İade sürecinde elde edilen veriler çeşitlidir: bilimsel analizler, toprak ve kurşun örnekleri ile yaşlı tanık ifadeleri gibi farklı kaynaklardan elde edilen bulgular bir araya getirildi. Bu süreçte ABD İç Güvenlik Bakanlığı ve Manhattan Bölge Savcılığı ile yürütülen iş birliği önemli bir rol oynadı. Analizlerin kilit noktası olarak öne çıkan arkeometri çalışmaları, heykelin Bubon’daki imparatorluk kült alanına ait olduğuna dair güçlü kanıtlar sundu. Bu bilimsel kanıtlar, müzelerin tutumlarında da değişikliklere yol açtı ve iade çabalarında kararlılığın altını çizdi.
Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkilileri, bu uzun soluklu sürecin bir başarı olarak değerlendirilebileceğini vurgularken TraceART adı verilen yapay zekâ teknolojisinin bu süreçlere nasıl entegre edildiğini açıklıyor. 2025 yılı boyunca toplam 180 tarihi eserin ülkeye kazandırıldığı belirtilirken, yapay zekânın bu alandaki rolü giderek artıyor. TraceART sistemi, müzayede siteleri, çevrim içi satış platformları ve sosyal medya paylaşımlarını tarayarak Türkiye kökenli olabilecek eserleri tespit ediyor ve uzmanlar tarafından incelenmesini sağlıyor. Marcus Aurelius heykelinin iadesinde doğrudan kullanıma girmemiş olsa da, sistemin sonuçları yakın dönemde görünürleşti.
Geçen günlerde İngiltere’de bulunan 16. yüzyıla ait iki İznik çinisi bu teknolojik yaklaşım sayesinde tespit edilerek Türkiye’ye kazandırıldı. Yetkililer, 2025 yılından beri yüzlerce potansiyel eserin incelemeye alındığını belirtiyor. Ocak ayında ABD’de Denver Sanat Müzesi’nden iade edilen Anadolu tarzı mermer bir baş da bu sürecin öne çıkan örneklerinden biri oldu. Türkiye’ye yasa dışı yollarla getirilen eserler de iade ediliyor ifadesiyle, kültürel mirasın sahipliğinin ülkeler arasında yeniden kurulduğu anlatılıyor.
İLGİLENDİCİ çalışmalarda Türkiye’nin odaklandığı konu, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde yurtdışına götürülen eserler için iade mücadelesidir. Berlin’de yer alan “Yaşlı Balıkçı” heykeli ve Louvre’de sergilenen İznik çinileri için iade süreçleri sürüyor. Louvre örneğinde dikkat çekici olan, 19. yüzyılda orijinallerinin Fransa’ya götürüldüğü ve yerlerine kopyaların konulduğu gerçeğidir; günümüzde orijinaller Fransa’da, kopyalar ise İstanbul’da bilgilendirme levhası ile ziyaretçilere gösteriliyor. Bu gelişmeler, Türkiye’nin mirası koruma ve iade politikalarının çok katmanlı ve sistematik bir şekilde ilerlediğini gösteriyor. Diplomatik temaslar, bilimsel analizler ve yapay zekâ destekli tespitler ile gelecek dönemde daha çok eser ait oldukları topraklara dönebilir.
