Süngertaşı (Pomza) Nedir? Nerelerde Kullanılır? Nasıl Oluşur?

Pomza, İtalyanca bir sözcüktür. Türkçe’de süngertaşı, kisir, köpüktaşı, topuktaşı, hısırtaşı olarak adlandırıldığı gibi bilimsel terminolojide pümis olarak adlandırılır. Pümis, iri çakıl boyutlardakine denirken, kum ve daha ince boyulardakine pümisit denir.

Pomza, volkanik olaylar neticesinde oluşmuş fiziksel ve kimyasal olaylara dayanıklı, açık renkli, amorf, boşluklu, gözenikli, süngerimsi ve silikat esaslı bir volkanik kayaç/cam taşıdır. Gözeneklerinin birbiriyle bağlantısı yoktur, makro boyutlardan mikro boyutlara kadar sayısız miktardadır ve hepsi birbirinden cam yapıda bölmeyle ayrılmıştır. Bundan dolayı, pomza; ısı-ses yalıtımı oldukça yüksek, permeabilitesi (geçirgenliği) düşük, hafif, uzun süre suda yüzebilen ve izolasyonu yüksek bir kayaçtır. Pomzanın bu olumlu özellikleri onu, insanoğlunun eski çağlardan beri kullandığı en eski yapı malzemelerinden biri yapmıştır.

Pomza, atmosferik şartlara karşı direnci ve puzolanik aktivitesi yüksektir.

Ergime noktası ~ 1343°C’dir. 760°C’nin altında herhangi bir hacim değişikliği olmaz. Bu sıcaklıkta dış yüzeydeki lifler buruşur ve çekilir. 480-650°C’de pümis yapısal bozulma ve parçalanmaya uğramaz.

Sertliği, Mohs cinsine göre ~ 5,5-6’dır, bünyesinde kristal suyu bulunmamaktadır. Birim hacim ağırlığı genellikle 1 gr/cm³ ‘ten küçüktür. Ayrıca pomza taşı agregası yaklaşık %70 boşluk içermektedir.

Pomza; perlit, obsidyen, peks-tayn gibi benzer volkanik camsı kayaçlardan ayrılır. Bunlardan; rengi, gözenekliliği ve kristal suyunun olmaması ile ayrılır. En çok renk benzerliği ve kimyasal bileşimi bakımından perlit ile karıştırılmaktadır ve perlitten ayrıştırılması zordur. Hatta pomzalı perlit denilen geçişli kayaçlardan petrografik analizle ve gözenek yapısıyla ayırt edilebilir.

Pomzanın Kimyasal Bileşimi

Tablo 1.Pomzanın Kimyasal Bileşimi

SiO₂ , pomzaya abrasıf (aşındırıcı) özellik kazandırır. Bu yüzden pomza, çeliği bile rahatlıkla aşındırabilecek bir yapıdadır.

Al₂O₃ , pomzaya ateşe ve ısıya yüksek dayanım özelliğini kazandırır.

Fe₂0₃ , pomzanın sertliğini düşürür.

Na₂0 ve K₂0 , pomzaya özellikle tekstil sanayisinde reaksiyon özellikleri verir.

Tüf ve yabancı maddelerin pomza bünyesine girmesi kaliteyi düşürür.

Pomza Nasıl Oluşur?

Pomzanın oluşumu sırasında, ani soğuma ve gazların aniden bünyeyi terketmesi sonucu makro ve mikro boyutta olmak üzere sayısız gözenek oluşur. Bu yüzden pomza yaygın biçimde gaz boşlukludur. Gözenekleri arası genelde bağlantısız boşlukludur.

Volkanik oluşumlar sonucu oluşan pomzanın hikayesi şöyledir; asidik magma, bazik magmaya göre daha viskozdur, yüksek miktarda silis içerir ve bazik magma sıvı olduğunda asidik magma katı olur. Volkanik hareketler durduğu zaman magma akışı da durur asidik kayaçlar oluşur. Daha sonra basıncın artmasıyla asidik malzeme ve magmadaki erimiş gazlar bacadan püskürmeye başlar. Ani basınç serbestleşmesi ve ani genleşmeleri oluşturur. Bu esnada bünyede uçucu bileşenlerin ani olarak kaçmasına neden olur. Arkada kalan erimiş küresel parçalar, atmosferle temas eder etmez hızla soğurlar. Böylelikle pomza oluşur.

Pomza oluşumunu kontrol eden faktörler;

• Püskürme süresi,
• Ara süreler,
• Magma ısısı,
• Magmadaki erimiş gaz miktarı,
• Püsküren malzemenin soğuma zamanıdır.

Doğada asidik ve bazik volkanik faaliyetler sonucunda iki tür pomza oluşur. Bunlar, asidik ve bazik pomzadır. Asidik pomza; beyaz ve kirli beyaz renktedir. Özgül ağırlığı 0,5-1 gr/cm³’tür. Yeryüzünde en yaygın olarak olarak bulunan ve kullanılan tür asidik pomzadır. Bazik pomza, kahverengi veya siyah renktedir. Özgül ağırlığı 1-2 gr/cm³’tür.

Tablo 2.Asidik ve Bazik Pomzanın Bileşen Oranları

Asidik ve bazik pomzanın Mohs cinsinden sertlikleri aynıdır, ikisi de 5-6’dır.Bazik pomzalar da asidik pomzalara göre daha yüksek oranda alüminyum, demir, kalsiyum ve magnezyum bileşenleri bulunur. Asidik pomzada ise bazik pomzaya göre daha yüksek silis oranı bulunur. Asidik pomza inşaatlarda kullanılırken, bazik pomza da genellikle gübre ve tarım sanayisinde kullanılır.

Pomzanın Kullanım Alanları

Pomza, ilk olarak hristiyanlıktan çok önce Yunan halkı ve daha sonra da Roma halkı tarafından kullanılmıştır. Pomzanın tarihi MÖ 1. yy’a  kadar dayanmaktadır. Eski Roma halkı, pomzayı termal banyoların ve tapınakların yapımında kullanmıştır.

Pomza normal kum ve çakıla göre çok daha düşük bir yoğunluğa sahiptir, pomzadan yapılan beton normal betona göre çok daha hafiftir. Son yıllarda hafif yapı malzemelerine verilen önemin giderek artmasıyla, pomza kullanımı artmıştır. Pomzanın düşük birim hacim ağırlığı, yüksek ısı-ses izolasyonu, iklimlendirme özelliği, kolay sıva tutması, mükemmel akustik özelliği, deprem yük ve davranışları karşısındaki elastikiyet ve alternatiflerine göre daha ekonomik oluşu, inşaat ve yapı endüstrisinde tercih edilmesini sağlamıştır.

Pomza gelişmiş ülkelerin çoğunda tarımda kuraklığa çare olarak başvurulan bir seçenektir.

Pomza, ülkemizde ve pekçok Avrupa ülkesinde yaygın olarak hafif yapı elemanı üretiminde kullanılır.

Pomzanın kullanım alanlarını 6 başlıkta inceleyebiliriz;

1. Hafif Yapı Elemanı: Düşük yoğunluk, yüksek basınç mukavemeti, ses yalıtımı, ateş ve nem dayanımı özelliklerinden dolayı dekoratif- yapısal beton bloklar, dökme beton, duvar panelleri, alçı ve sıva karışımlarında pomza kullanılır.
2. Abrasif: Taş yıkama, kozmetik, el sabunu, dericilik, diş macunu, cam-metal ve plastik cilasında kullanılır.
3. Emici: Yüksek porozite, geniş yüzey alanı, düşük kimyasal reaktiflik özelliklerinden dolayı tarım, asit ile yağ çözücüler, kimyasal taşıyıcı olarak mantar ilacı ve diğer ilaçlarda kullanılır.
4. Mimarlıkta: Düşük yoğunluk, ısı-ses yalıtımı ve kolay şekil alabilmesi özelliklerinden dolayı çatı-yer kaplamada ve dekoratif süslemede kullanılır.
5. Dolgu: Tane boyu ve düşük maliyet özelliklerinden dolayı plastik, lastik, boya, kir çözücü bileşikler, asfalt karışımları ve fren balatalarında kullanılır.
6. Filtrasyon: Tane boyu ve genleşme özelliğinden dolayı hayvansal, bitkisel ve madeni yağların filtrasyonunda kullanılır.

Dünya’da ve Türkiye’de Pomza

Dünya’da tespit edilen pomza rezervi ~18 milyar tondur. İtalya ve Türkiye en fazla pomza üretimi yapan ülkelerdir. 2000-2007 yılları arasında İtalya üretimde birinci sıradayken, 2008-2011 yılları arasında Türkiye üretimde birinci sırada yer almıştır.

MTA Genel Müdürlüğü tarafından yapılmış araştırmalara göre, Türkiye’de toplam pomza rezervi miktarı 2,6 milyar m³’tür. Dünya’daki toplam rezervin %45’ine sahip Türkiye’de pomza, diş macunundan tarıma, savunma sanayisinden, inşaat sektörüne kadar birçok sektörün hammaddesidir.

Türkiye’de pomza rezervlerinin İç Anadolu bölgesinde yoğunlaşmıştır, Akdeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinde de önemli derecelerde pomza üretimi vardır.

KAYNAKÇA

1. https://www.mta.gov.tr/v3.0/bilgi-merkezi/pomza

2. https://pomzamer.sdu.edu.tr/tr/yapi-dunyasi/pomza-dunyasi-1107s.html

3. Özkan, Ş. G., & Tuncer, G. (2001). Pomza madenciliğine genel bir bakış. 4. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu, 18-19.

4. Köse, H., Pamukçu, Ç., Yalçın, N., & Seçer, T. (1997). Pomza ve yapı malzemesi olarak kullanım olanakları. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu, 16-17.

5. Gündüz, L., & Yılmaz, İ. (1998). Orta Anadolu Pomza Oluşumlarının Endüstriyel Olarak Kullanılabilirlik Ölçütleri. 4. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu, 118-19.

6. Gürkan, A. (2006). Pomza ve zeolitin alkali silika reaksiyonu üzerine etkisi (Doctoral dissertation, DEÜ Fen Bilimleri Enstitüsü).

7. http://www.toprakdunyasi.com/tr/t%C3%BCrkiyenin-deperli-ta%C5%9F%C4%B1-pomza?n=8

8. https://ahika.gov.tr/assets/ilgilidosyalar/Pomza-Arastirma-ve-Uygulama-Merkezi-Fizibilite-Raporu.pdf